Las chargiadas d'alp da l'Appenzell e dal Toggenburg


Sparta:
Praticas socialas
  • Expressiuns oralas
Chantun:

Descripziun

Las chargiadas d'alp classicas enturn il Säntis han ina choreografia tradiziunala. Il til vegn manà da las chauras appenzellaisas, accumpagnadas da mattas e mats en costums. Alura vegn il signun en ses costum cumplet cun las chautschas melnas liadas sut il schanugl e cun la sadella da lain vi da la spatla. I suondan trais vatgas cun lur plumpas, trais accumpagnaders en il costum da dumengias cun las chautschas brinas e sper els in ulteriur signun en il costum cumplet. Alura seguan la muaglia ed il possessur dals arments, savens accumpagnà dal chaun pastur appenzellais, dal «Bläss». Il char che transporta ils utensils da lain fa la fin dal til.

In caracteristicum da la chargiada d'alp èn las plumpas da las vatgas manadras. Ellas èn accordadas ina cun l'autra e servan sco accord da basa permanent (bordun) per il «Zauren», in lung jodel natiral senza pleds. Duvradas vegnan ellas er per il «Schellenschötten»; qua muventan ils signuns las plumpas cun moviments ritmics controllads, uschia ch'ellas cumenzan a tunar. En il Toggenburg vegn festegiada suenter la chargiada d'alp la fiera d'alp («Älplerchilbi») sin la Sellamatt. Durant la stad d'alp han lieu en il Appenzell il tramegl d'alp («Alpstobete»), la festa da Jakobi («Jakobifeier») ed il ball dals signuns («Sennenball»). La fin da la stad d'alp han lieu las exposiziuns da muvel.

Gallaria d'illustraziuns

  • da la Schwägalp: Cur ch'i daventa pli stip, prendan ils signuns las plumpas da las vatgas sin lur spatlas © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2001
  • Chargiada da la Schwägalp: Las chargiadas d'alp han lieu er sch'i plova © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2001
  • Stgargiada d'alp, restaurant Anker: Perits indigens e numerus giasts spetgan sin la stgargiada d'alp © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2011
  • Stgargiada d'alp, Urnäsch: Il chau d'ina stgargiada d'alp s'avischina ad Urnäsch © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2001
  • Stgargiada d'alp, Urnäsch: Il til vegn manà d'uffants cun las chauras © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2001
  • Stgargiada d'alp ad Urnäsch: Il pur maina il taur vi da la chavezza, davosvart in char cun iseglias per la lavur quotidiana ad alp © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2011
  • Stgargiada d'alp ad Urnäsch: Singuls purs mainan cun sai in char cun utensils da lain © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2001
  • Chargiada da la Schwägalp: Cur ch'il terren daventa pli stip, prendan ils signuns las plumpas davent da las vatgas e portan ellas sur las spatlas vi da bastuns e sunan ellas en il tact © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2001
  • Chargiada da la Schwägalp: Las chargiadas d'alp han lieu er sch'i plova © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2001
  • Stgargiada d'alp, restaurant Anker: Perits indigens e numerus giasts spetgan sin la stgargiada d'alp © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2011
  • Stgargiada d'alp, Urnäsch: Il chau d'ina stgargiada d'alp s'avischina ad Urnäsch © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2001
  • Stgargiada d'alp, Urnäsch: Il til vegn manà d'uffants cun las chauras © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2001
  • Stgargiada d'alp ad Urnäsch: Il pur maina il taur vi da la chavezza, davosvart in char cun iseglias per la lavur quotidiana ad alp © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2011
  • Stgargiada d'alp, bifurcaziun ad Urnäsch: Singuls purs han cun sai – per amur da la tradiziun – anc in char che transporta ils utensils da lain, schebain ch'els n'al dovran betg pli © Hans Hürlemann, Urnäsch, 2001

Documents da video

Dal film «Gelebte Tradition, Brauchtum im Appenzellerland» © Andreas Baumberger, 2004

Referenzas e dossier

Publicaziuns
  • Hans Büchler: Der Alpstein. Natur und Kultur im Säntisgebiet. , Herisau, 2000

  • Hans Eugster-Kündig: Schweizerischer Alpkataster. Die Alpen im Kanton Appenzell Ausserrhoden. Herisau, 1993

  • Pater Ferdinand Fuchs: Bauernarbeit in Appenzell Innerrhoden. Ed. Schweizerische Gesellschaft für Volkskunde. Basel 1977

  • Mäddel Fuchs: Appenzeller Viehschauen. St.Gallen 1998

  • Hans Hürlemann: Brauchtum im Appenzellerland. Herisau, 1996

  • Hans Hürlemann: Urnäsch. Landschaft – Brauchtum – Geschichte. Herisau, 2006

  • Josef Inauen (Ed.): Innerrhoder Alpkataster. Die Alpwirtschaft in Appenzell Innerrhoden (Innerrhoder Schriften 12). Appenzell, 2004

  • Josef Inauen: Innerrhoder Heimweiden. Mit einem Rückblick auf frühere Bewirtschaftungs- und Lebensformen (Innerrhoder Schriften 13). Appenzell, 2007

Dossier